Akredytacja w systemie doskonalenia zawodowego nauczycieli


Akredytacja placówek doskonalenia nauczycieli jest już uregulowana aktami prawnymi. Nasuwają się podstawowe pytania z tym związane:


W ostatnich kilku latach uporządkowano, moim zdaniem, system doskonalenia zawodowego nauczycieli i dostosowano go do reformy administracyjnej kraju oraz zmian przeprowadzonych w oświacie. Placówki centralne prowadzone przez ministrów, wojewódzkie prowadzone przez województwa samorządowe mają opisane zadania statutowe. Wykonują je w ramach otrzymanego budżetu. Placówki centralne, najogólniej rzecz ujmując, odpowiadają za centralne i ponadregionalne programy doskonalenia zawodowego nauczycieli, przygotowanie i wspieranie kadry doskonalącej, wspierają zadania Centrum oraz prowadzą bogatą ofertę wydawniczą. Wojewódzkie placówki doskonalenia nauczycieli przygotowują i organizują oferty doskonalenia dla doradców metodycznych, kadry kierowniczej oświaty oraz przygotowują i organizują regionalne programy doskonalenia zawodowego.

Coraz więcej powstaje placówek samorządowych na szczeblu powiatu lub dużej gminy, dla których podstawowym zadaniem jest organizacja doradztwa metodycznego dla nauczycieli. System oświaty w zakresie doskonalenia uzupełnia kilka tysięcy niepublicznych placówek doskonalenia nauczycieli, firm oświatowych, stowarzyszeń i fundacji, które podstawowe zadania realizują poprzez oferty doskonalenia zawodowego nauczycieli. Pamiętać należy jeszcze o uczelniach wyższych i instytutach naukowych z ofertą dokształcania i doskonalenia nauczycieli.

Od dwóch lat mamy uruchomiony system finansowania doskonalenia zawodowego nauczycieli. Oprócz oddzielnego finansowania placówek centralnych i wojewódzkich oraz programów centralnych i regionalnych funkcjonuje finansowanie na poziomie lokalnym. 1% planowanego funduszu płac nauczycielskich wyodrębnia się w budżetach samorządów lokalnych. Środki te przeznaczone są na finansowanie doradztwa metodycznego dla nauczycieli oraz dofinansowanie doskonalenia zawodowego kadry kierowniczej i nauczycieli. Podstawowym warunkiem otrzymania dofinansowania jest zgodność z planem rozwoju szkoły, wieloletnim planem doskonalenia nauczycieli oraz z wysokością środków finansowych. Indywidualne potrzeby nauczycieli w zakresie doskonalenia realizować należy w następnej kolejności. Czy środki te są wystarczające? Na pewno nie. Za środki finansowe, o których wyżej, można zrobić bardzo dużo. Myślę, że przy innej okazji będę mógł tę tezę udowodnić. Dla porównania – w szkołach angielskich na doskonalenia zawodowe nauczycieli przeznacza się ok. 1% budżetu szkoły. Przyjmując, że płace nauczycielskie stanowią ponad 80% wszystkich środków oraz to, że na programy centralne i wojewódzkie są dodatkowe środki, wskaźniki są porównywalne.

Przy takiej różnorodności trzeba dążyć do zapewnienia jakości pracy tych placówek, do podnoszenia poziomu wszystkich form doskonalenia. Długo oczekiwane rozwiązania prawne pojawiły się wraz z ostatnią nowelizacją ustawy o systemie oświaty z czerwca 2003 roku. Delegacja ustawowa w art. 77a ust. 11 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329, ze zm.) zobowiązała Ministra Edukacji Narodowej i Sportu do przygotowania i wydania rozporządzenia. Rozporządzenie z dnia 20 grudnia 2003 r. w sprawie akredytacji placówek doskonalenia nauczycieli ukazało się w Dzienniku Ustaw z dnia 30 grudnia 2003 roku (Nr 227, poz. 2248) i obowiązuje od 1 stycznia 2004 roku.

Szanowny Czytelniku, proszę o wspólną analizę tego rozporządzenia. Mam też nadzieję, że na łamach Gazety Szkolnej rozpocznę dyskusję na ten ważny temat.

O akredytację ubiegać się mogą wszystkie publiczne i niepubliczne placówki doskonalenia nauczycieli, z wyjątkiem centralnych placówek doskonalenia nauczycieli prowadzonych przez Ministra.

Wydany przez Ministra akt prawny określa:

  1)  szczegółowe warunki i tryb przyznawania oraz cofania akredytacji placówkom doskonalenia nauczycieli,

  2)  skład i sposób działania zespołu powoływanego przez kuratora oświaty w celu przeprowadzenia oceny działalności placówek doskonalenia nauczycieli ubiegających się o akredytację i  warunki wynagradzania członków zespołu,

  4)  wzory dokumentów stosowanych w postępowaniu o uzyskanie akredytacji,

  5)  wysokość i tryb wnoszenia opłat przez placówki doskonalenia nauczycieli ubiegające się o akredytację.

Warunkiem uzyskania akredytacji jest:

  1)  zapewnienie wykwalifikowanej kadry,

  2)  przygotowywanie i wdrażanie programów doskonalenia zawodowego nauczycieli oraz przeprowadzanie ich ewaluacji,

  3)  prowadzenie działalności informacyjnej oraz upowszechnianie problematyki z zakresu doskonalenia zawodowego nauczycieli,

  4)  zapewnianie nowoczesnej bazy dydaktycznej.

Tak określone standardy pracy placówki doskonalenia zawodowego nauczycieli mogą być gwarantami wysokiej jakości jej pracy. Jeżeli kadra, programy, ich ewaluacja, działalność informacyjna i baza jest na wysokim poziomie, o jakość możemy być spokojni. Popatrzmy na wskaźniki i kryteria opisane w rozporządzeniu.

Gwarantem, według autorów rozporządzenia, wykwalifikowanej, gwarantującej wysoką jakość pracy placówki kadrę, ma być:

  1. dyrektor placówki doskonalenia, który posiada przygotowanie w zakresie zarządzania oświatą,

  2. kierownicy komórek organizacyjnych realizujących zadania statutowe placówki doskonalenia, którzy ukończyli formy doskonalenia zawodowego w tym zakresie zarządzania oświatą, w wymiarze co najmniej 60 godzin,

b)   nauczyciele opracowujący i wdrażający programy, posiadają stopień nauczyciela dyplomowanego oraz ukończone formy doskonalenia zawodowego przygotowujące do pracy z dorosłymi, w łącznym wymiarze co najmniej 160 godzin, (takich nauczycieli powinno być ponad 60 % wszystkich zatrudnionych do tych zadań),

c)   nauczyciele i osoby niebędące nauczycielami, prowadzący zajęcia dydaktyczne w ramach realizowanych przez placówkę programów, posiadają wykształcenie wyższe magisterskie, (takich osób z wykształceniem wyższym powinno być ponad 80 % wszystkich zatrudnianych do prowadzenia zajęć dydaktycznych),

d)   osoby wymienione w pkt a) do c), z wyjątkiem osób posiadających stopnie lub tytuł naukowy, posiadają co najmniej pięcioletnie doświadczenie zawodowe w zakresie doskonalenia lub kształcenia nauczycieli oraz prowadzą zajęcia zgodnie z posiadanym wykształceniem kierunkowym (specjalnością) i doświadczeniem zawodowym lub zgodnie z ukończonymi formami doskonalenia zawodowego w łącznym wymiarze co najmniej 100 godzin, (ten warunek spełnić musi ponad 80 % wymienionej kadry),

e)   osoby niebędące nauczycielami i nieprowadzące zajęć dydaktycznych, a realizujące inne zadania statutowe placówki doskonalenia, posiadają wykształcenie wyższe magisterskie oraz pięcioletnie doświadczenie zawodowe (co najmniej 80 %),

f)    osoby realizujące zadania statutowe placówki doskonalenia posiadają stopnie lub tytuł naukowy (co najmniej 10 %) oraz są zatrudnieni w danej placówce co najmniej rok (co najmniej 33 %),

h)   kadra organizacyjno-techniczna posiada przygotowanie zawodowe odpowiadające realizowanym przez nią zadaniom w zakresie obsługi organizacyjnej i technicznej form doskonalenia prowadzonych przez placówkę doskonalenia.

Przy dokładnej analizie zapisów rodzi się wiele pytań i wątpliwości. Pierwsze dotyczą określenia wskaźników – czy te są najistotniejsze i czy są one gwarantem jakości pracy placówki? Moje wątpliwości są następujące:

Trudno oprzeć się wrażeniu, że proponowane zapisy w rozporządzeniu nie uwzględniają różnorodności placówek doskonalenia na polskim rynku. Oprócz dużych wojewódzkich placówek prowadzonych przez samorząd województwa, są inne samorządowe placówki prowadzone przez gminy i powiaty. Głównym zadaniem tych placówek jest organizacja doradztwa metodycznego. Nauczyciele doradcy metodyczni nie są uwzględnieni w warunkach kadrowych placówki, która ubiega się o akredytację. To poważny minus tego rozporządzenia. Na rynku oświatowym funkcjonuje również bardzo dużo niepublicznych placówek doskonalenia zawodowego nauczycieli. Ich organizacja pracy różni się od organizacji pracy publicznych placówek, sposobu zatrudniania itp. Bardzo często placówki te funkcjonują bez zatrudniania na podstawie umowy o pracę. Wszystkie zadania wykonuje się poprzez zlecenia bądź umowy o dzieło. Jak zatem odczytywać podane w rozporządzeniu wskaźniki i kryteria? Mimo dużego doświadczenia zawodowego, miałbym duże trudności w obiektywnym spojrzeniu na kadrę niepublicznej placówki doskonalenia, zgodnie z tymi kryteriami.

Spójrzmy na drugi standard - przygotowywanie i wdrażanie programów doskonalenia zawodowego nauczycieli oraz przeprowadzanie ich ewaluacji.

Wymagania od placówek ubiegających się o akredytację są następujące:

a)   opracować, odpowiednio do specyfiki i zasięgu działania, system badania potrzeb nauczycieli w zakresie doskonalenia zawodowego oraz przeprowadzić co najmniej dwukrotnie badanie tych potrzeb w swoim zakresie działania i uwzględnić wyniki w realizowanych programach,

b)   opracowane programy zawierać powinny zakładane cele ogólne i szczegółowe, treści kształcenia, sposoby realizacji, zasady rekrutacji uczestników, narzędzia ewaluacji, zalecaną literaturę przedmiotu oraz przykładowe materiały dla uczestników,

c)   wdrożyć, zgodnie z opracowanymi założeniami, co najmniej 3 programy obejmujące różne formy doskonalenia, których łączny wymiar wynosi co najmniej 1.500 godzin,

d)   zainicjować różne formy współpracy i wymiany doświadczeń dla uczestników form doskonalenia realizowanych w ramach wyżej omówionych programów,

e)    uczestniczyć w co najmniej jednym międzynarodowym lub ogólnokrajowym albo wojewódzkim lub regionalnym programie doskonalenia zawodowego nauczycieli,

f)   ewaluować prowadzone formy doskonalenia i modyfikować ofertę programową, uwzględniając wyniki ewaluacji,

g)   badać efekty realizacji programów, w szczególności badać, czy wiedza i umiejętności nabyte przez uczestników form doskonalenia są wykorzystywane w ich praktyce zawodowej,

h)   zrealizować co najmniej 2 programy pozytywnie ocenione przez kuratora oświaty albo podmiot prowadzący statutową działalność oświatową,

i)    systematycznie i w jednolity sposób dokumentować przebieg procesu planowania i wdrażania oraz ewaluacji realizowanych programów i form doskonalenia.


Wymagania opisane w rozporządzeniu i realizowane przez placówki doskonalenia są dość dobrze opisane i mogą zapewnić wysoką jakość usług. Pozostaje do rozwiązania problem przygotowania dobrych narzędzi do zbadania wszystkich podanych wyżej wskaźników. Rozporządzenie nie rozstrzyga, kto będzie przygotowywał narzędzia, nie ma mowy, że takie narzędzia są konieczne. Przy 16 miejscach prowadzenia akredytacji (przy każdym kuratorze oświaty), porównywalność i obiektywizm narzędzi może być słabym elementem tego procesu.


Prowadzenie działalności informacyjnej oraz upowszechnianie problematyki z zakresu doskonalenia zawodowego nauczycieli – placówki realizują poprzez:

a)   opracowanie i upowszechnianie materiałów informacyjnych i dydaktycznych drukiem i w formie elektronicznej,

b)   prowadzenie własnej strony internetowej i zapewnienie nauczycielom możliwości wymiany doświadczeń w formie elektronicznej.

Wymagania te są dla każdej dobrze pracującej placówki oczywiste. Wskaźniki i narzędzia nie powinny sprawiać większych kłopotów. Zadbać należy jedynie o to, by wszystkie zespoły akredytacyjne korzystały z podobnych.

I ostatni obszar - zapewnianie nowoczesnej bazy dydaktycznej. Placówka powinna:

a)   zapewniać pomieszczenia, w których są prowadzone formy doskonalenia zawodowego nauczycieli, by zagwarantować prawidłowy przebieg i realizację celów programowych,

b)   zapewnić nowoczesne wyposażenie dydaktyczne, by umożliwiać stosowanie form i metod pracy wynikających z realizowanych programów doskonalenia zawodowego nauczycieli,

c)   posiadać sprzęt komputerowy i dostęp do Internetu,

d)   zapewniać uczestnikom form doskonalenia dostęp do literatury i materiałów przewidzianych w programach doskonalenia,

e)   systematycznie unowocześniać bazę dydaktyczną, zgodnie z aktualnymi potrzebami i postępem technicznym.

Ocena tego standardu może przynieść pewne trudności w przypadku, gdy zespół akredytacyjny będzie domagał się „posiadania” a nie „zapewniania”. Nie ulega wątpliwości, że zapewnianie najlepszego pomieszczenia i sprzętu jest warunkiem powodzenia i najwyższej jakości. Może okazać się, że placówki, które nie posiadają własnych pomieszczeń, sal, sprzętu będą miały trudności z uzyskaniem dobrej oceny zespołu akredytacyjnego. W tym obszarze przewiduję największe rozbieżności w ocenach – ale może się mylę.

Przystąpienie do akredytacji jest dobrowolne. Wniosek o przyznanie akredytacji składa do kuratora oświaty dyrektor placówki doskonalenia w uzgodnieniu z organem prowadzącym. W rozporządzeniu i w żadnym innym akcie prawnym nie wspomina się o tym, że akredytacja wiązać się będzie w przyszłości z dostępem do publicznych środków finansowych przewidzianych na doskonalenia zawodowe nauczycieli – a to już poważna sprawa i na akredytację powinno się patrzeć również z tego punktu widzenia (dobrowolność nie jest taka oczywista).

Do wniosku dołącza się:


Bardzo ważny i kontrowersyjny, moim zdaniem, element proponowanego systemu akredytacji to zespół akredytacyjny. Zgodnie z rozporządzeniem kurator oświaty powołuje zespół akredytacyjny, w skład którego wchodzą:

  1)  dwaj przedstawiciele kuratora oświaty wyznaczeni spośród pracowników kuratorium oświaty, z których jeden jest przewodniczącym zespołu,

  2)  dyrektor szkoły lub placówki posiadający stopień nauczyciela dyplomowanego (spośród kandydatów rekomendowanych przez organy prowadzące szkoły lub placówki),

  3)  nauczyciel dyplomowany albo nauczyciel akademicki, posiadający udokumentowany dorobek zawodowy w zakresie doskonalenia zawodowego nauczycieli (spośród kandydatów rekomendowanych przez szkoły wyższe, zakłady kształcenia nauczycieli lub placówki doskonalenia nauczycieli),

  4)  nauczyciel dyplomowany zatrudniony w zakładzie kształcenia nauczycieli albo nauczyciel akademicki, posiadający udokumentowany dorobek zawodowy w zakresie kształcenia nauczycieli (spośród kandydatów rekomendowanych przez szkoły wyższe, zakłady kształcenia nauczycieli lub placówki doskonalenia nauczycieli).

W rozporządzeniu nie podano żadnego sposobu zgłaszania i rekomendowania kandydatów do zespołu. Pozostaje to w wyłącznej gestii kuratorów oświaty, w naszej rzeczywistości stanowisk politycznych, nie zawsze funkcji zaufania społecznego.

Przy dobrej współpracy z kuratorem oświaty i wzajemnym zrozumieniu akredytacja przebiegać może bez zastrzeżeń. Łatwo wyobrazić sobie i taką sytuację, że zespół będzie złożony z osób niekompetentnych, nieżyczliwych danej placówce. Dyrektor placówki, który występuje o akredytację, nie może w żaden sposób wpłynąć na zmianę powoływanych do zespołu osób. Zdarzyć się może i tak, że w zespole będzie osoba z konkurencyjnej placówki na danym terenie, wroga danej placówce i dyrektor nie będzie mógł nic zrobić. Rozporządzenie nie daje żadnych możliwości zabezpieczeń przed patologicznymi przypadkami, a jak pokazuje życie, czasami mamy z nimi do czynienia.

Jest to bardzo słaby punkt akredytacji placówek doskonalenia. Z przykrością dodam, że uwagi te kierowane były do twórców rozporządzenia dużo wcześniej. Nie znalazły one uznania, nie wprowadzono proponowanych zmian i zabezpieczeń. Rozporządzenie jedynie zakłada, że członkowie zespołu akredytacyjnego nie mogą być zatrudnieni w placówce doskonalenia ubiegającej się o akredytację oraz to, że w pracach zespołu akredytacyjnego może uczestniczyć, w charakterze obserwatora, przedstawiciel organu prowadzącego placówkę doskonalenia ubiegającą się o akredytację lub inna osoba wskazana przez ten organ.

W dalszej części rozporządzenia opisana jest praca zespołu akredytacyjnego. Zespół rozpoczyna od analizy dostarczonych we wniosku dokumentów i gdy spełnione są warunki formalne przygotowywana jest wizyta akredytacyjna. Oceny są ustalane w drodze głosowania zwykłą większością głosów, w obecności co najmniej 4/5 składu zespołu akredytacyjnego. Ocena ostateczna, po przegłosowaniu, ma charakter opisowy i jest zakończona stwierdzeniem uogólniającym: „placówka doskonalenia spełnia warunki” albo „placówka doskonalenia nie spełnia warunków” Kurator oświaty przyznaje placówce doskonalenia akredytację, jeżeli na podstawie pozytywnej oceny jej działalności dokonanej przez zespół akredytacyjny stwierdzi, że placówka spełnia warunki określone w § 3 rozporządzenia.

Zawsze mam wiele wątpliwości, gdy o jakości pracy i przyznaniu certyfikatu decyduje się w formie głosowania, wtedy, gdy do sprawdzenia są wskaźniki i kryteria przyjętych standardów. Istnieją już w rozwiązaniach oświatowych inne formy oceniania, jak np. w awansie zawodowym nauczyciela. Tam komisje dokonują oceny w postaci punktowej. Jeżeli system akredytacji ma przyczyniać się do podniesienia poziomu jakości pracy placówek doskonalenia nauczycieli to powinny być bardzo precyzyjne odpowiedzi na pytania – jakie wskaźniki nie zostały osiągnięte w sposób wystarczający? W tym systemie dowiemy się tylko czy spełniamy, czy też nie warunki zapisane w rozporządzeniu. W przypadku głosowania negatywnego spodziewać się trzeba wielu odwołań oraz niezadowolenia.

Rozporządzenie przewiduje też warunki cofania akredytacji. Jeżeli kurator oświaty ustali, że placówka doskonalenia, która posiada akredytację, przestała spełniać którykolwiek z warunków określonych w § 3 rozporządzenia, powiadamia o tym organ prowadzący oraz wyznacza placówce termin usunięcia uchybień nie krótszy niż 14 dni. Kurator oświaty może także zobowiązać placówkę doskonalenia do przedstawienia w tym terminie własnej oceny działalności placówki doskonalenia opracowanej przez dyrektora placówki. Jeżeli placówka doskonalenia w terminie wyznaczonym przez kuratora oświaty nie usunie uchybień, kurator oświaty może cofnąć akredytację. Przed cofnięciem akredytacji kurator oświaty może zasięgnąć opinii zespołu akredytacyjnego. O cofnięciu akredytacji kurator oświaty niezwłocznie powiadamia organ prowadzący placówkę doskonalenia oraz ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania.

Kurator oświaty prowadzi i udostępnia wykaz placówek doskonalenia posiadających akredytację oraz przekazuje go ministrowi właściwemu do spraw oświaty i wychowania według stanu na dzień 30 czerwca i 31 grudnia każdego roku.

Placówka doskonalenia ubiegająca się o akredytację, z wyjątkiem placówki doskonalenia, która prowadzi całość kształcenia i doskonalenia zawodowego nauczycieli nieodpłatnie, wnosi na rachunek bankowy dochodów budżetu państwa wskazany przez kuratora oświaty opłatę w wysokości 760 zł. Kwota ta corocznie ma być rewaloryzowana. Członkom zespołu akredytacyjnego przysługuje wynagrodzenie za udział w jego pracach.

Ostatnie paragrafy porządkują sprawy formalne, cofania akredytacji, opłat itp. Załączniki przygotowane są zgodnie z zapisami i intencją rozporządzenia. Nie będę ich analizował, gdyż uwagi byłyby podobne.

Trzeba się cieszyć, że wprowadzamy do oświaty systemy akredytacji. Tak czy inaczej podniesie to jakość pracy placówek doskonalenia nauczycieli. Szkoda tylko, że nie wykorzystano wszystkich doświadczeń i zastosowane rozwiązania nie gwarantują, moim zdaniem, wysokiej jakości proponowanej procedury. Już teraz rozpocząć trzeba działania powodujące zmiany i nowelizację rozporządzenia.

Zapraszam do dyskusji.


Andrzej Pery
Doświadczenie: nauczyciel matematyki, wicekurator oświaty,
nauczyciel konsultant w WODN i CODN,
dyrektor departamentu w MEN, zastępca burmistrza

Obecnie: przewodniczący Stowarzyszenia Edukatorów,
przewodniczący Komitetu Założycielskiego
Konfederacji Stowarzyszeń Nauczycielskich